थोडा है थोडे की जरुरत है @ 04.05.21

आऊट ऑफ सिलॅबस

शिक्षण क्षेत्रात कार्य करणारे एक प्राध्यापक एका चर्चेमधे सध्याच्या शिक्षणाच्या खेळखंडोब्याबद्दल फारच चिडले होते. गेल्या एक वर्षापासून देशात सुरु असलेल्या अनेक चर्चांमधे शिक्षणाची झालेली अस्ताव्यस्त स्थिती यासंदर्भात बोलले जातेय. अगदी टेलीव्हीजनवरील चर्चांपासून ते व्हॉट्स ॲपवरील जोक्स पर्यंत याबाबत बोलले जातेय. पण त्या दिवशी त्या चर्चेमधे आमचे प्राध्यापक बंधू फारच चिडले होते. कोरोना संक्रमण सुरु झाल्यापासून सर्वात जास्त हानी कोणत्या क्षेत्राची झाली तर ती शिक्षण क्षेत्राची असे त्यांचे म्हणणे होते. अर्थात त्यांच्या बोलण्याला ते संदर्भासहीत स्पष्ट देखील करीत होते. शाळांपासून ते विद्यापीठापर्यंत परीक्षांचे बदललेले स्वरुप, बऱ्याच विद्यार्थ्यांना देण्यात आलेले प्रमोशन, नुकतीच रद्द झालेली दहावीची परीक्षा, अधांतरी असलेली बारावीची परीक्षा, तंत्रज्ञानाचा वापर करुन घेण्यात येणाऱ्या विद्यापीठीय बहुपर्यायी परीक्षा, त्या परीक्षांचा स्तर, त्यामधे विद्यार्थी मिळवित असलेले भरघोस गुण, गेल्या अनेक दिवसांपासून सुरु असलेले ऑनलाईन शिक्षण, त्या प्रकारच्या शिक्षण प्रणालीत तुटलेला मानवी बंध, विद्यार्थ्यांची अनुपस्थिती किंवा केवळ दिखाव्यापुरती उपस्थिती, तंत्रज्ञान वापरण्याकरीता उपलब्ध नसलेल्या व्यवस्था, ग्रामामीण भागातील विद्यार्थ्यांना त्याचा होणारा त्रास या सर्वच बाबतीत ते फारच चिडून बोलत होते. गेल्या तीस वर्षांच्या प्रदीर्घ सेवेमधे अश्या प्रकारचे वैफल्य कधीच अनुभवले नाही असेही ते चिडून बोलून गेले. प्राध्यापक महोदयांचे अगदीच काही चूक नव्हते. कोरोनापूर्वी आपण चालवित आलेली शिक्षण पद्धती व कोरोना संक्रमण काळात त्यात करावे लागलेले बदल यात फारच मोठी तफावत निर्माण झालीय. शासनाकडून आलेल्या निर्देशानंतर त्याचा अर्थ समजून न घेता, आज कळले की शिक्षण हे जीवनावश्यक नाही अश्या जोक्स चा देखील त्यांनी उल्लेख केला. प्राध्यापक बंधुंचा राग समजण्यासारखा होता कारण तेच काय तर आमच्या सारख्या अनेकांना शिक्षण क्षेत्रात कार्य करताना सिलॅबस डोळ्यासमोर ठेवून कार्य करण्याची सवय जडलेली आहे. कारण शिक्षण हे पायरी पायरीने पुढे जात असते. या सर्व पायऱ्या म्हणजे वेगवेगळ्या इयत्ता ज्या पहिल्या वर्गापासून ते पदव्युत्तर पर्यंत व त्याच्याही पुढे असतात. प्रत्येक पायरीचा आराखडा ठरवून दिलेला आहे. त्या आराखड्यानुसार अध्यापन व अध्ययन प्रक्रीया पार पाडली जाते. या ठरवून देलेल्या सिलॅबसच्या आधारेच सारे काही सुरु असते. त्या सिलॅबसच्या पलीकडे जर काही शिकविल्या गेले किंवा परीक्षेत आले तर तो भाग आऊट ऑफ सिलॅबस समजला जातो ज्याच्याबद्दल विद्यार्थी देखील गदारोळ करतात व प्राध्यापक किंवा शिक्षकांनाही तसे काही करता येत नाही. त्यामुळे या कोरोना काळात या आखीव आणि साचेबद्ध सिलॅबसची पार धुळधाण झाली ज्यामुळे शिक्षणाचा सर्वच स्तरावर खेळखंडोबा झाला असे त्या आमच्या प्राध्यापक बंधुंना वाटत होते. चर्चेमधील बहुतांश मंडळींना त्यांचे म्हणणे अगदी बरोबर वाटत होते. आखीव चौकटीच्या पलीकडे ज्यांना जराही सरकण्याची परवानगी दिली जात नाही अश्या शिक्षकांना या संदर्भातील वेगळ्या विचाराबाबत सुचविणे जरा जिकरीचे काम होते. परंतू कंपनीमधे काम करणाऱ्या आमच्या एका मित्राने एक फारच वेगळा विषय मांडला. तो म्हणाला, तुम्ही तर खुष व्हायला हवे की तुम्हाला यावेळी देवानेच आऊट ऑफ सिलॅबस पेपर सेट करुन दिला. या पेपर बद्दल तक्रार करण्यापेक्षा विद्यार्थ्यांना या पेपरचे वेगळेपण समजावून सांगा व तुम्ही देखील त्यांच्यासोबत याचे वेगळेपण अनुभवा. आतापर्यंत प्राध्यापक बंधुंच्या मताशी मनापासून सहमत असलेले आम्ही सर्व त्याच्या या बोलण्यामुळे जरा सरसावून बसलो. हा तर काहीतरी वेगळेच सांगत होता. त्याचे संपुर्ण बोलणे ऐकल्यावर मात्र या आऊट ऑफ सिलॅबस पेपरचे महत्व पटले.

तो म्हणाला, कोरोना ही आपदा सबंध जगामधे आली आहे व या आपदेमधे जीवंत माणसांचे जीव वाचविणे हे सर्वात मोठे होते. या प्राधान्याची जबाबदारी सरकारांवर व्यवस्था उभी करण्याच्या माध्यमातून होती व स्वतःची काळजी घेण्याच्या माध्यमांतून सर्वच नागरिकांवर. संपर्कामुळे होणारा हा आजार असल्याने सर्वात जास्त संपर्काच्या व्यवस्था सर्वात पहिल्यांदा बंद कराव्या लागल्या ज्यामधे शाळा व महाविद्यालये अग्रणी होते. आता ही एक संपुर्णपणे वेगळी व जगात कधीही अनुभवल्या गेली नाही अशी परीस्थिती होती. कमी अधिक प्रमाणात सर्वच क्षेत्रांनी या काळात आपापल्या व्यवस्थांमधे बदल केले. शिक्षण क्षेत्रात हे बदल सर्वात जास्त भासले कारण येथे मानवी संपर्क हाच महत्वाचा ठरला आहे. परंतू तो नसेल तर शिक्षण बंद झाले का हा मुलभूत प्रश्न आहे. साऱ्या शाळा, महाविद्यालये बंद झालीत, अध्यापन कसे बसे सुरु राहीले म्हणून शिक्षण बंद झाले का? तुम्हा सर्वांच्या व तुमच्यासोबत विद्यार्थी व पालक या सर्वांच्याच डोळ्यावर आखीव सिलॅबसचा चष्मा घट्ट बसल्याने तुमच्याकडून या प्रश्नाचे उत्तर होय असेच येईल. परंतू जरा काळजीपूर्वक या प्रश्नाला समजून घेतल्यास असे लक्षात येईल की शाळा, महाविद्यालये बंद झाल्या तरी देखील शिक्षण बंद झाले नाही. मग लगेच तुमच्या मनात पुढचा प्रश्न, शिक्षकाविना शिक्षण कसे? तेच तर मी सांगतोय. शिक्षकाविना शिक्षण नाही परंतू शिक्षक हा केवळ सिलॅबस मधील गोष्टीच शिकविणारा शिक्षक नसतो. तो विद्यार्थ्याचा केवळ ट्युटर नसून मेंटर असतो. त्याला जर आऊट ऑफ सिलॅबस विचार करता आला तर सध्याची परीस्थीती ही वाईट असली तरी त्याला अध्यापनाला प्रचंड वाव देणारी आहे असेच म्हणता येईल. जेव्हा शिक्षक हा वाव समजेल तेव्हा त्याच्या कडे सोपविल्या गेलेले विद्यार्थी संपुर्णपणे नकारात्मकतेने ग्रासलेल्या वैफल्य स्थितीत जाणार नाहीत तर जीवनाला समजून घेण्याचा खरा खुरा प्रयत्न करु लागतील. 

जीवनानुभव माणसाला येत राहतात परंतू त्या अनुभवांकडे वेगळ्या दृष्टीकोनातून बघणे एक मेंटर शिकवू शकतो व सध्याच्या परीस्थितीत प्रत्येक शिक्षक ही जबाबदारी पार पाडू शकतो. किती अफाट व कधीही न अनुभवलेले प्रसंग बघायला मिळताहेत. आप्तांपासून निर्माण झालेला दुरावा, कुणी घरी येतो म्हणल्यानंतर मनात शंका उत्पन्न होणे, मृत्यूपश्चात कुणीही सोबत नसणे, काही क्षणी तर फक्त स्वतःचाच विचार मनात येणे, अन्य गावांच्या तुलनेत आपल्या गावात संक्रमण कमी आहे याचा मनात विचित्र आनंद निर्माण होणे, समाजमाध्यमांवर अत्यंत विखारी व भयावह बाबी समोर येणे, घरामधे बंद राहणे, जवळच्या मित्र मैत्रीणींनाही भेटता न येणे, वाढदिवसाच्या पार्टी बंद होणे, मोबाईल फोनचा वापर प्रचंड प्रमाणात वाढणे, लग्न समारंभांमधे जवळचे लोक शोधताना तारांबळ उडणे, कोरोनाच्या भितीने घरात दडून बसणे, नियमांचे उल्लंघन करुन मास्क न वापरण्याचा उर्मटपणा करणे अश्या अनेकानेक भावनांचा कल्लोळ विद्यार्थ्यांच्याही मनात सुरु आहे. परंतू या सोबतच आपल्या जीवाची पर्वा न करता रुग्णसेवा देणारे आरोग्यकर्मी, शासनाच्या व्यवस्था, जाती पातीच्या पलीकडे माणुसकीच्या नात्यातून केले जाणारे रक्तदान, आम्हाला रुग्णांना वाचविता येत नाहीये म्हणून गहीवरुन जाणारे डॉक्टर्स, रुग्णांना वेगवेगळ्या प्रकारची मदत करण्यासाठी गावागवांमधे प्रचंड कार्य करणारे वेगवेगळे समुह, सर्वांनी आता एक होऊन लढा द्यायला हवा अशी प्रत्येकाच्या मनात निर्माण झालेली भावना, माझ्या परीवारासोबत मला समाजाचाही विचार केला पाहीजे हा उदात्त विचार करणारे मंडळी या गोष्टी देखील विद्यार्थ्यांसमोर येत आहेत. हे सारे आऊट ऑफ सिलॅबस असले तरीही फार महत्वाचे आहे. सध्याच्या या काळाला अतिशय तीव्रतेने जीवनशिक्षण देणारा काळ असे समजायला हवे आणि या सर्व स्थितीमुळे सर्वच वयाच्या गोंधळून गेलेल्या विद्यार्थ्यांना त्यांच्या शिक्षकांनी या सर्व आऊट ऑफ सिलॅबस गोष्टी समजावून सांगायला हव्या. चर्चेच्या शेवटी तो मित्र एवढेच म्हणाला,

तुम्ही ठरविलेला सिलॅबस पूर्ण झाला नाही म्हणून काही प्रमाणात तुमचे विद्यार्थी मागे राहतील परंतू या आऊट ऑफ सिलॅबस भागाला जर पूर्ण केलात तर भविष्यात जीवनाच्या परीक्षेत तुमचे विद्यार्थी कधीच मागे राहणार नाहीत. निर्णय तुमचा आहे. सिलॅबस झाला नाही म्हणून तक्रार करायची की आऊट ऑफ सिलॅबस कोर्स शिकवायचा?